खानी गाउँको सवाइ कहानी

खानी बन्द भएसँगै फौजको बन्दुक र साहुको भारी बोक्न लाहुरेको लर्को विदेशतिर लाग्यो, त्यही ताँती कालान्तरमा अरब मोडियो । नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउने खानी किन बन्द भए ? परनिर्भर बनाउने ढोका कसरी खुले ? यो आँखीझ्यालबाट जमानाको नेपाली खानी ‘ट्रयाजेडी’ देखिन्छ ।

नुनदेखि सुनसम्म नेपालमै छ । झन्डै सय वर्षपहिले नेपाल आफ्नै धातुजन्य खानी, नुन र पशुपालनले आत्मनिर्भर थियो । आज ? सबैथोकमा परनिर्भरता बढ्दै छ ।

श्रावण १५, २०७८नवीन विभास

घुरिन्भीरको घोङ्रेरूखमा घाम लागेपछि जैपा गाउन थाल्छ । रोल्पाको सुदूर गाउँ हो जैपा । अनि घोङ्रेरूख त्यहाँको घडी । भीरको टाउकोमा घुङ्रिएको रयाजको त्यो बूढो रूखमा घाम लाग्नु नै दिनको दोपहर हुनु हो ।

जैपाले भाका हाल्नुअघि एक वृद्ध पिठ्युँमा घुम बोक्छन् । कोलो र घाँट लिएर भकारामा पुग्छन् । कोले गाईको गलामा कोलो र घाँरे बाख्राको गलामा घाँट झुन्ड्याउँछन् । गाई/बाख्राका गति–संगीतमा तिनै कोलो र घाँट गीत बन्छन् । बीचबीचमा र्‍याप हानेजसरी गाई र बाख्राले गीतमा गला गाँस्छन् । पिठ्युँमा घुमवाल बूढो पाइलालाई गाई/बाख्राले पछ्याउँछन् भने तिनलाई एउटा फुच्चेले । यसरी प्रत्येक भकाराबाट वस्तुभाउ बाहिरिँदा रोल्पाको बरै, उत्रा, फाँक, ख्यालीजस्ता रैथाने गीत गुन्जन्छ ।

कोरोनाकालमा तीतेपाती मन्थन

२०७८ असार १९ शनिबार ११:२१:००

आफ्ना आँगनका अर्गानिक औषधि बेवास्ता गर्दै कृत्रिम रसायन सेवनले जनस्वास्थ्य नाजुकिँदै छ 

 

कोरोनालाई कोर्रा कसले लाउला ? कोरोनाकालीन जारी मन्थनमा तीतेपाती पनि सहभागी छ । भलै तीतेपाती मन्थन सायदै सुनिएको किन नहोस् । तीतेपाती गन्थन गर्न‘अघि भने एकैघरी २०४६ तिर फर्कनु छ । यसको कारण मेरो बालापनको सम्झनासँग सम्बन्धित छ । तीतेपाती सिउरिँदै घर(रोल्पाको जैपा)बाट घोराही र घोराहीबाट घर पुगेको सम्झना । घोराहीबाट फर्कंदा हटारु, कालापारे र लाहुरे हुलसँग खच्चर र घोडाका लस्कर पछ्याउँदै हिँडेको याद ।

सिस्नो सौन्दर्य

नवीन विभास, २०७७ चैत १४ शनिबार १०:२४:००

उरिमको भुइँतला एक कुनामा टुक्रुक्क बसेको छ, ढुंगेओदान । त्यही ओदानमा फलामे खौना थचक्क बस्छ । त्यसपछि खौनाको आधा पेट पानीले भर्छ । आगो बलेको केही समयपछि पानी भकभकी उम्लन थाल्छ । चिरुंगाबाट हरियो अनुहारे झुसे साग टिम्टाको बाटो भएर भकभकी उम्लिरहेको पानीमा हाम्फाल्छ । खौनाभित्र पानीमा डाडु घरी सिङारु त घरी टप्पा नाच्न थाल्छ । हेर्दाहेर्दै झुसे साग फतक्क गल्न थाल्छ । त्यसपछि दुईचार मुठी मकै पीठो पनि मिसिन्छ । पन्युडान्स जारी रहन्छ । झुसेसाग र पीठोले पानीसँग पार्टी एकता गरेपछि गाढा हरियोमा हल्का सेतो अनुहारे सुप बन्छ ।

 

ढिँडो र सुप हातमालो गर्दै मुखभित्र पस्छन् । जुनवेला स्याल्याप्प–स्याल्याप्प संगीत सुनिन्छ । जस्तो सुनिन्छ, डल्लुगैरामा कोकलेले गाउँदा । खाइवरी भाँडाकुँडा माझ्छन् । घोप्टो पारी ओभाउँछन् । जस्तो परम्परागत विष्ट घरमा दलित समुदायले आफूले खाएको थाल माझेर थन्क्याउँछन् । घरभित्र पस्नुअघि तीतेपातीले हात र मुखमा दल्छन् ।

 

तपाईंलाई खसखस लागिसकेको होला, घरबाहिर खाएर हातमुखमा तीतेपाती दली चोख्याएर मात्र घरभित्र पस्नुपर्ने के बिटुलो खान्की हो त्यो ? 

New Nepal must investigate crimes during Maoist civil war

Written by Nabin Bibhas |
Updated: February 15, 2018 8:31:13 am

The Indian Express

It was 11pm, September 21, 2003, a time when Nepal was under the direct rule of former King Gyanendra. A few men in civil dress entered my rented room in Kirtipur, a university town in Kathmandu. I was preparing for my Master’s examination in English Literature. Just two days before, my essay collection, based on the events during the state of emergency declared to counter the Maoists waging war in the countryside, had been published. I did not see whether they had weapons. Entering my room, they asked: “Who is Nabin?”  They said I had to go with them. They blindfolded me, tied my hands behind my back, and kept me in a vehicle. That blindfold and rope (later handcuff) that tied my hands were not removed until the end of November, the night I was released.

जोख–चमार कुल लिला–मदन

नवीन विभास 

रोल्पा सदरमुकाम लिबाङको बालकल्याण माध्यमिक विद्यालयका चार सहपाठी(चमारसिङ घर्तीमगर, कुलबहादुर डाँगी, लिला आचार्य र मदनमणि आचार्य) र तिनका चार ब्याचपछिका जोखबहादुर विश्वकर्माका संचोबेसंचो हो यो ।

लिबाङबाट १५ किलोमिटर पश्चिम कोटगाउँका गरिब परिवारका (कक्षा प्रथम) हुन्, जोख–चमार । 

चमार अचेल प्राथमिक विद्यालयमा माष्टरी गर्छन् भने जोख पुलिस छन् । 

सदरमुकाम लिबाङका मध्यम परिवारका लिला, कुल र मदन । कुल (कक्षा दोस्रो) रोल्पा जिल्ला अस्पतालमा अधिकृत छन्, १० कक्षामा दोस्रो भएकी लिला प्रावि शिक्षिका । चमार, कुल र लिला प्रतिष्पर्धी मदन इन्जीनियर छन् ।

‘ट्रेजेडी’मा टुंगिएको अन्तर्जातीय बिहे

नवीन विभास

२०७७ फाल्गुण १ शनिबार ०९:११:००

त्यस दिन पनि महाकाली आफ्नै गीतिलयमा बग्छ, जसको तालमा लडागाउँले दैनिकी थाल्छ । ठीक त्यसैवेला ६ किशोरीका गोडा गाउँले आँखा छल्दै पेउला जंगल पस्न उकालोमा सुइँसुइँ सुइँकिन्छन् । जात व्यवस्थामा आधारित सामन्ती समाजले ‘अछुत’ भनेर दुत्कारेका तिनका मन ‘समाज बदल्न बन्दुक’ बोक्ने खसखसले यति खुलदुलिएका छन् कि राजा ज्ञानेन्द्रको ‘प्रतिगमन कफ्र्यु’ नै तोडेर नाराजुलुस गर्लान्जसरी ! 

बिलाएको भोटेताल्चा

माघ २४, २०७७नवीन विभास

भोटेताल्चा मारेर छातीमा,
राखेँ तिम्लाई कलेजी माझैमा
(गीत– सरुभक्त, स्वर– तिलक बम मल्ल, परिवेश ब्यान्ड)

ठूला घरको ठूलै छानो, ठूलै भोटेताला (ताल्चा),

केइ बुझ्या मै मरीजाम्, बाली साइँका चाला ।

(लोकगीत, शशिराम ओली)

चौबाटोमा एक्लो घर, केई लाग्दैन डर,

मूल देला (ढोका) मा भोटेताला, त्यसकै लाग्छ भर ।

(लोकगीत, मनलाल ओली)